{"id":248,"date":"2020-07-09T22:37:36","date_gmt":"2020-07-09T22:37:36","guid":{"rendered":"http:\/\/www.meshrep.uk\/uy\/?p=248"},"modified":"2020-07-09T22:44:23","modified_gmt":"2020-07-09T22:44:23","slug":"uygur-masrivi-badiiy-adabiyatta","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/www.meshrep.uk\/uy\/uygur-masrivi-badiiy-adabiyatta\/","title":{"rendered":"Uy\u011fur m\u00e4\u015frivi &#8211; b\u00e4diiy \u00e4d\u00e4biyatta"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"950\" height=\"500\" src=\"http:\/\/www.meshrep.uk\/uy\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Almaty_meshrep1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-251\" srcset=\"http:\/\/www.meshrep.uk\/uy\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Almaty_meshrep1.jpg 950w, http:\/\/www.meshrep.uk\/uy\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Almaty_meshrep1-300x158.jpg 300w, http:\/\/www.meshrep.uk\/uy\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Almaty_meshrep1-768x404.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 950px) 100vw, 950px\" \/><figcaption><em>Almaty meshrep (c) www.meshrep.cuk<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>R\u00e4hm\u00e4t\u0497an Y\u00dcS\u00dcPOV<br>f<\/strong>ilologiya p\u00e4nlirini\u014b namziti.<\/p>\n\n\n\n<p>I<br>Uy\u011furlarni\u014b milliy \u00e4n\u00b0\u00e4nilirini\u014b biri \u2014 m\u00e4\u015fr\u00e4p Ottura Aziya uy\u011fur \u00e4d\u00e4biyatida, bolupmu \u0161tk\u00e4n \u00e4sirni\u014b t\u0161rtin\u00e7i \u00e7arigidin tartip \u0161z ipadisini tepi\u015fqa ba\u015fli\u011fan edi. Bu d\u00e4vird\u00e4 ke\u014b\u00e4\u015f sotsialistik t\u00fcz\u00fcmid\u00e4 qayta-quru\u015f s\u00e4yasiti ba\u015flinip, yaz\u011fu\u00e7ilarni\u014b i\u0497adida biraz \u00e4rkinlikl\u00e4r p\u00e4yda boldi. \u015euni\u014b n\u00e4ti\u0497isid\u00e4 \u015fundaqla h\u00e4liql\u00e4r \u0161zlirini\u014b milliy tarihini tikl\u00e4\u015f, urpi-ad\u00e4tlirini riva\u0497landuru\u015f imkaniyitig\u00e4 eg\u00e4 boldi. M\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4n\u00b0\u00e4nisi k\u0161pin\u00e7\u00e4 \u00e4yn\u00e4 \u015fu m\u00e4\u015fr\u00e4p k\u0161rg\u00e4n yaz\u011fu\u00e7ilar t\u00e4ripidin h\u00e4qqaniy t\u00e4svirlini\u015fk\u00e4 ba\u015flidi. Bu \u00e4n\u00b0\u00e4n\u00e4 d\u00e4sl\u00e4p uy\u011furlar diyarida t\u00e4r\u00e4qqiy etip, keyinir\u00e4k, y\u00e4ni bolupmu \u0161tk\u00e4n \u00e4sirni\u014b ba\u015flirida Y\u00e4ttisuda yiltiz tarti\u015fqa ba\u015fli\u011fan edi.<br>K\u0161rn\u00e4klik yaz\u011fu\u00e7i Y\u00fcs\u00fcpb\u00e4k Muhlisov \u0161tk\u00e4n \u00e4sirni\u014b 50-jilliri uy\u011furlar istiqam\u00e4t qilidi\u011fan \u015f\u00e4h\u00e4r v\u00e4 yezilarni ziyar\u00e4t qili\u015f \u0497\u00e4riyanida p\u00e4q\u00e4t Ku\u00e7ar vilayitini\u014b Ala qa\u011fa nahiy\u00e4sidila bir qi\u015fta 370 qetim m\u00e4\u015fr\u00e4p oynal\u011fanli\u011fini tizim\u011fa al\u011fan ek\u00e4n. Uni\u014b eyti\u015fi\u00e7\u00e4, m\u00e4\u015fr\u00e4pt\u00e4 oynilidi\u011fan \u00ab\u00c7ilim oyuni\u00bb \u015e\u00e4rqiy T\u00fcrkstandin ba\u015fqa he\u00e7 y\u00e4rd\u00e4 u\u00e7ra\u015fmi\u011fan. Uni\u014b qaidisi boyi\u00e7\u00e4, \u00abqoli\u011fa \u00e7ilim tutqan (keyin \u00e7ilim orni\u011fa dap tutu\u015f r\u00e4smiyl\u00e4\u015fk\u00e4n) bir jigit otturi\u011fa \u00e7iqip, hali\u011fan bir ayalni sorun\u011fa t\u00e4klip qilidu. Ayal \u00e7iqi\u015fi bil\u00e4n o\u014b\u011fa qarap \u00fc\u00e7, col\u011fa qarap \u00fc\u00e7 qetim tazim qil\u011fandin keyin, qolidiki dapni ayal\u011fa sunidu. Ayal uni\u014b girvigini tutu\u015fi\u011fa:<br>\u2013 Beyit oqup beri\u014b, andin berim\u00e4n, \u2013 d\u00e4p dapni b\u00e4rm\u00e4ydu. \u00abOttuz o\u011ful\u00bb m\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4hli vaqiri\u015fip, ayaldin jigit sori\u011fanni sori\u015fidu. Ayal beyit oqu\u011fandin keyin, dapni uni\u014b\u011fa berip, orni\u011fa berip oltiridu. \u00c4ndi heliqi ayal \u0161zi hali\u011fan bir jigitni otturi\u011fa t\u00e4klip qilidu. Juqarqi r\u00e4smiy\u00e4t davam qilidu. Bu oyun \u015fun\u00e7ilik k\u0161\u014b\u00fcll\u00fck v\u00e4 qiziq boliduki, oqu\u011fan beyitlar m\u00fcmkinq\u00e4d\u00e4r ye\u014bi bolu\u015fidin ta\u015fqiri, \u015f\u00e4kli v\u00e4 m\u00e4zmuni bil\u00e4n \u00abottuz o\u011fulni\u00bb razi qilali\u015fi \u015f\u00e4rt. Birig\u00e4 razi bolmisa ikkin\u00e7isini oqutidu. K\u0161p beyitlar \u015fu sorundila toqulidu\u00bb (Y. Muhlisi. \u015e\u00e4rqiy T\u00fcrkstan \u2013 m\u0161\u0497\u00fcz\u00e4 g\u00fclstan. \u2013 Almuta, 2008, 47-b\u00e4t).<br>Ataqliq yaz\u011fu\u00e7i Zordun Sabir \u0161zini\u014b p\u00fctk\u00fcl duniya\u011fa tari\u011fan \u00abAna yurt\u00bb romanida uy\u011furlarni\u014b \u00e4n\u00b0\u00e4niviy m\u00e4\u015frivini \u015fu h\u00e4liqni\u014b \u0161tm\u00fc\u015f tarihi, bay m\u00e4d\u00e4niyiti, esil urpi-ad\u00e4tliri v\u00e4 pa\u0497i\u00e4lik t\u00e4\u011fdiri bil\u00e4n ba\u011fla\u015fturidu. U uy\u011fur h\u00e4lqini\u014b \u0161tk\u00e4n \u00e4sirni\u014b ottuzin\u00e7i v\u00e4 qiri\u011fin\u00e7i jilliridiki \u00e4\u014b mur\u00e4kk\u00e4p d\u00e4vrig\u00e4 mura\u0497i\u00e4t qilip, m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b p\u00fctk\u00fcl bir m\u00e4d\u00e4niy t\u00e4\u015fkilatni\u014b m\u00e4ydan\u011fa keli\u015fig\u00e4 yol a\u00e7qanli\u011fini k\u0161rsitidu. U m\u00e4zk\u00fcr romanida \u015fu vaqitta uy\u011furlar diyarida qelipla\u015fqan i\u0497timaiy-s\u00e4yasiy v\u00e4ziy\u00e4tni\u014b qiyinli\u011fi\u011fa qarimastin, h\u00e4rhil t\u00e4b\u00e4q\u00e4 v\u00e4 lavazimlardiki \u015f\u00e4hsl\u00e4rni\u014b m\u00e4\u015fr\u00e4p oh\u015fa\u015f bir p\u00fct\u00fcn h\u00e4liqni\u014b \u00e4n\u00b0\u00e4niviy t\u00e4\u015fkilatini\u014b qaidilirig\u00e4 bird\u00e4k riay\u00e4 qilip k\u00e4lg\u00e4nligini ispatlaydu. Uy\u011furni\u014b m\u00e4\u015frivini\u014b ad\u00e4tt\u00e4 \u00e4trapi yepil\u011fan g\u0161z\u00e4l v\u00e4 ha\u015fam\u00e4tlik saraylarda \u00e4m\u00e4s, b\u00e4lki t\u00fcrl\u00fck qu\u015flar sayrap tur\u011fan h\u00e4m \u00e7irayliq g\u00fcll\u00e4r e\u00e7ilip tur\u011fan ba\u011flarda \u0161t\u00fc\u015f \u00e4n\u00b0\u00e4n\u00e4 bolup kelivatqanli\u011fi \u00e4s\u00e4rd\u00e4 \u0161zini\u014b yarqin ipadisini tapqan. Yaz\u011fu\u00e7i \u011eul\u0497idiki m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b ye\u014bili\u011fini da\u014bliq saz\u00e4nd\u00e4 S\u00e4ydulla R\u00e4hmitullaev bil\u00e4n ba\u011fla\u015fturidu, \u00e7\u00fcnki u d\u00e4sl\u00e4pkil\u00e4rdin bolup uy\u011fur milliy saz \u00e4svapliri\u011fa skripkini elip kirg\u00e4n \u015f\u00e4hsl\u00e4rni\u014b biridur. Zordun Sabir m\u00e4\u015fr\u00e4pk\u00e4 \u011eul\u0497a v\u00e4 uni\u014b \u00e4trapidiki ataqliq baylarni\u014b, ziyalilarni\u014b, s\u00e4n\u00b0\u00e4tkarlarni\u014b, \u00e7aq\u00e7aq\u00e7ilarni\u014b ji\u011fil\u011fanli\u011fini k\u0161rsitidu. \u015eu \u00e7a\u011flarda \u0130li vilayiti v\u00e4 ba\u015fqimu vilay\u00e4tl\u00e4rd\u00e4 alahid\u00e4 h\u0161rm\u00e4tk\u00e4 sazav\u00e4r bol\u011fan \u00e4\u014b \u00e7o\u014b baylarni\u014b biri \u00c4nv\u00e4r \u00e4p\u00e4ndimu ke\u00e7ikip qal\u011fanliqtin, m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b qaidisig\u00e4 beqin\u011fan halda, \u0161yni\u014b t\u0161v\u00e4nki t\u00e4ripidin orun alidu. \u00c4s\u00e4r mu\u00e4llipi uni t\u0161v\u00e4ndiki\u00e7\u00e4 \u00e7\u00fc\u015f\u00e4nd\u00fcridu: \u00abBu hil g\u0161z\u00e4l \u00e4hlaqni uy\u011fur millitini\u014b p\u00e4ziliti yaratqan, lekin \u015fu mill\u00e4t hazir har!\u00bb. Bu y\u00e4rd\u00e4 Z.Sabir uy\u011fur oh\u015fa\u015f qedimiy m\u00e4d\u00e4niy\u00e4tk\u00e4 eg\u00e4 h\u00e4liqni\u014b mo\u015fundaq g\u0161z\u00e4l milliy \u00e4n\u00b0\u00e4niliri bolup turup pa\u0497i\u00e4lik t\u00e4\u011fdirg\u00e4 giriptar bol\u011fanli\u011fini k\u0161rsitidu. \u00c4s\u00e4rd\u00e4 t\u00e4svirl\u00e4ng\u00e4n m\u00e4\u015fr\u00e4pt\u00e4 \u04baekimb\u00e4g \u011fo\u0497a qazi b\u00e4g bolup oltiridu, uni\u014b \u00e4trapida Pa\u015f\u015fap begi, \u011f\u00e4zni\u00e7i b\u00e4g v\u00e4 \u0130lini\u014b da\u014bliq bayliri oltiridu. M\u00e4\u015fr\u00e4pk\u00e4 ke\u00e7ikip qal\u011fan \u00c4nv\u00e4r \u00e4p\u00e4ndi m\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4hlig\u00e4 qolini k\u0161ksig\u00e4 qoyup salam b\u00e4rg\u00e4ndin keyin, \u0161zini\u014b m\u00e4\u015fr\u00e4pk\u00e4 ke\u00e7ikip qal\u011fanli\u011fi \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00e4rqandaq \u0497aza\u011fa t\u00e4yyar ek\u00e4nligini bild\u00fcridu.<br>Uy\u011furlar \u00e4slid\u00e4 s\u00e4n\u00b0\u00e4tkar v\u00e4 \u00e7aq\u00e7aq\u00e7i h\u00e4liqtur. Mo\u015fu \u00e4n\u00b0\u00e4nini yah\u015fi bilg\u00e4n m\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4hli \u00c4nv\u00e4rni\u014b s\u0161zidin keyin \u0161zlirini\u014b hu\u015f \u00e7aq\u00e7aqliri bil\u00e4n m\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4hlini\u014b k\u00e4ypiyatini k\u0161tirivetidu. Bu \u00e7aq\u00e7aqlarni\u014b y\u00e4n\u00e4 bir hisliti \u015funi\u014bdiki, \u00e7aq\u00e7aq\u00e7ilar dayim ki\u015fil\u00e4rni\u014b l\u00e4q\u00e4mlirini k\u00e4\u014b dairid\u00e4 qollini\u015f bil\u00e4n \u0161zlirini\u014b \u0161tk\u00fcr s\u0161zlirig\u00e4 tehimu k\u00fc\u00e7l\u00fck t\u00e4sir v\u00e4 boyaq b\u00e4rg\u00e4n. L\u00e4q\u00e4mmu uy\u011fur h\u00e4lqini\u014b \u00e4z\u00e4ldin kelivatqan \u00e4n\u00b0\u00e4nilirini\u014b biri bolup, l\u00e4q\u00e4m ki\u015fini\u014b boy-turqi, m\u00fc\u0497\u00e4z-hulqi v\u00e4 ba\u015fqimu alahidiliklirig\u00e4 qarap qoyulatti. L\u00e4q\u00e4m \u00abb\u00e4zm\u00e4-oltiri\u015flarda v\u00e4 ba\u015fqa sorunlarda \u00e7aq\u00e7aq-k\u00fclk\u00e4 \u00fc\u00e7\u00fcn ubdan mavzu bolup beridu. Lekin l\u00e4q\u00e4m to\u011fridin-to\u011fra otturi\u011fa qoyulmaydu. Mundaq bolmi\u011fanda, \u00e7aq\u00e7aq k\u0161tir\u00e4lm\u00e4ydi\u011fan ad\u00e4m bolsa k\u0161\u014b\u00fclsizlik y\u00fcz beridu. \u015eu\u014bla\u015fqa \u00e4gitm\u00e4 yol bil\u00e4n \u015fu l\u00e4q\u00e4mg\u00e4 munasiv\u00e4tlik s\u0161zl\u00e4r qilinidu. Eytayli, \u00abtohu\u00bb l\u00e4q\u00e4mlik ad\u00e4m bol\u011fan bolsa, tohuni\u014b hususiyitig\u00e4 dair s\u0161zl\u00e4r qilinidud\u00e4, ba\u015fqilar sorunda \u00abtohu\u00bb l\u00e4q\u00e4mlik ad\u00e4m barli\u011fini bilidu v\u00e4 hakaza\u00bb (\u00abUy\u011fur \u0161rp-ad\u00e4tliri\u00bb. \u2013 \u00dcr\u00fcm\u00e7i, 1996, 122-b\u00e4t). \u015euni\u014b\u011fa oh\u015fa\u015f \u00e7aq\u00e7aqmu h\u00e4rqandaq m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b asasiy alahidiligi bol\u011fan. M\u00e4\u015fr\u00e4p k\u0161rg\u00e4n jigitl\u00e4r qandaqla bolmisun, \u00e7aq\u00e7aqqa \u00e7ida\u015f yaki bolmisa \u00e7aq\u00e7aq qil\u011fu\u00e7i\u011fa \u0497avap beri\u015f hislitig\u00e4 eg\u00e4 bolu\u015fi ker\u00e4k. \u015eu\u014bla\u015fqimu \u00abAna yurt\u00bb romanida mundaq \u00e7aq\u00e7aqlar ki\u015fil\u00e4rni i\u00e7idiki r\u00e4n\u0497i\u015fl\u00e4rni untup qeli\u015fqa, m\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4hli bil\u00e4n bill\u00e4 ho\u015fal bolu\u015fqa \u00fcndig\u00e4n. Romanda m\u00e4\u015fr\u00e4p milliy ussullarni\u014b \u00abhu\u015f k\u00e4tti\u00bb bil\u00e4n bir-birig\u00e4 uli\u015fip k\u00e4tk\u00e4nligi, ussullarni\u014b \u00e7aq\u00e7aqlar, maqal-t\u00e4msill\u00e4r, muqamlar, \u015fundaqla uy\u011fur h\u00e4lqini\u014b mu\u014b-zari\u011fa tolup-ta\u015fqan nah\u015filiri bil\u00e4nmu ba\u011fli\u015fip k\u00e4tk\u00e4nligi t\u00e4svirl\u00e4ng\u00e4n.<br>Uy\u011fur m\u00e4\u015frivini\u014b ad\u00e4tt\u00e4 ba\u011flarda \u0161tidi\u011fanli\u011fi m\u00e4\u015fhur qazaq yaz\u011fu\u00e7isi S\u00e4bit Muqanovni\u014b \u00abPalvan q\u00e4d\u00e4mliri\u00bb (\u00ab\u015eagi velikana\u00bb) namliq kitavidimu k\u0161rsitilg\u00e4n. Uy\u011fur m\u00e4\u015frivi qaid\u00e4 boyi\u00e7\u00e4 saz-n\u00e4\u011fm\u00e4, nah\u015fa-ussul, muqam, \u00e7aq\u00e7aq bil\u00e4nla \u00e4m\u00e4s, b\u00e4lki drama v\u00e4 komediyal\u00e4rdin \u00fcz\u00fcndil\u00e4r k\u0161rsiti\u015f bil\u00e4nmu k\u0161zg\u00e4 k\u0161r\u00fcng\u00e4n edi. S.Muqanov uy\u011furlar diyarini\u014b k\u0161plig\u00e4n \u015f\u00e4h\u00e4r-yezilirini arilap, uy\u011furlarni\u014b bay s\u00e4n\u00b0iti, urpi-ad\u00e4tliri bil\u00e4n tonu\u015fidu. U uy\u011fur m\u00e4\u015fr\u00e4plirid\u00e4 \u00abTahir v\u00e4 Zohra\u00bb, \u00ab\u011eerip-S\u00e4n\u00e4m\u00bb dastanlirini\u014bmu oynal\u011fanli\u011fini k\u0161r\u00fcp yaz\u011fan. Bu \u00e4s\u00e4rl\u00e4rd\u00e4 \u00e4hlaqsizliq, m\u00e4d\u00e4niy\u00e4tsizlik oh\u015fa\u015f i\u0497timaiy nuqsanlar t\u00e4nqit qilin\u011fan bolup, ulardiki rol&#8217;larni talantliq artistlarmu oyni\u011fan edi. S.Muqanov m\u00e4\u015fr\u00e4pni h\u00e4liq teatri, h\u00e4liq ussulliri, h\u00e4liq \u00e7al\u011fu \u00e4svaplar ansambli s\u00fcpitid\u00e4 tonudi. Yaz\u011fu\u00e7i m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b alahidiliklirini \u00e7\u00fc\u015f\u00e4nd\u00fcr\u00fc\u015f \u0497\u00e4riyanida uy\u011furlarni\u014b da\u014bliq m\u00e4d\u00e4niy\u00e4t yadikarli\u011fi \u00abOn ikki muqamni\u014b\u00bb alahidiliklirini, h\u00e4rqandaq m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b muqamsiz \u0161tm\u00e4ydi\u011fanli\u011fini t\u00e4kitl\u00e4ydu.<br>Panfilov nahiy\u00e4sini\u014b Yark\u00e4nt \u015f\u00e4hirid\u00e4 istiqam\u00e4t qilivatqan \u015fair Arup\u0497an \u0496umahunov \u0161zini\u014b \u00abM\u00e4\u015fr\u00e4p\u00bb namliq \u015feirini bu \u00e4n\u00b0\u00e4nig\u00e4 be\u011fi\u015flap, m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b uzun jillardin beri kelivatqan \u00e4\u0497datlarni\u014b keli\u015fm\u00e4slikni, ziddiy\u00e4tni yoqitidi\u011fan bir mirasi ek\u00e4nligini k\u0161rsitidu. \u015eeirda m\u00e4\u015fr\u00e4p to\u011friliq s\u0161z bolu\u015ftin ilgiri, uy\u011furlarni\u014b r\u00e4sim-qaidiliri h\u00e4qqid\u00e4 hekay\u00e4 qilinidu. Andin u m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b qaid\u00e4-yosunliri to\u011friliq \u00e4trapliq \u00e7\u00fc\u015f\u00e4n\u00e7\u00e4 beridu. M\u00e4\u015fr\u00e4p qaidisi boyi\u00e7\u00e4 a\u015fp\u00e4z t\u00e4yyarli\u011fan taammu barliq t\u00e4l\u00e4pl\u00e4rg\u00e4 \u0497avap ber\u00e4li\u015fi lazimdur. \u00c4g\u00e4r kimdu-birig\u00e4 tamaq yaqmi\u011fan bolsa, u \u015fu kam\u00e7iliqni\u014b s\u00e4v\u00e4vini k\u0161rsiti\u015fi ker\u00e4k! Bu m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b dava-d\u00e4st\u00fcr qismida otturi\u011fa qoyulidu. \u015eeirda deyili\u015fi\u00e7\u00e4, bir ki\u015fi poluda g\u00fcr\u00fc\u00e7ni\u014b ala bolup qal\u011fanli\u011fi to\u011friliq \u00e4riz\u00e4 qilidu. \u015eu \u00e7a\u011fda qazib\u00e4g a\u015fp\u00e4zni \u00e7aqirivelip, uni \u0497avapqa tartidu. Dava-d\u00e4st\u00fcrd\u00e4 \u015fundaqla m\u00e4\u015fr\u00e4pk\u00e4 ke\u00e7ikip qal\u011fanlarmu \u0497azalinidu. \u015eundaq ke\u00e7ikk\u00e4n bir ki\u015fi m\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4hlini\u014b qolli\u015fi bil\u00e4n sazsiz, nah\u015fisiz, \u00e7avaksiz ussul oyna\u015f \u0497azasi\u011fa h\u0161k\u00fcm qilinidu. M\u00e4zk\u00fcr \u015feirni\u014b ahirida ad\u00e4ml\u00e4rd\u00e4 u\u00e7raydi\u011fan h\u00e4rhil kam\u00e7iliqlar to\u011frisida eytilidu. \u00abM\u00e4\u015fr\u00e4p\u00bb \u015feirida Qazaqstan oh\u015fa\u015f g\u0161z\u00e4l bir v\u00e4t\u00e4nni\u014b barli\u011fi \u00e4sk\u00e4rtilidu. \u04ba\u00e4qiq\u00e4t\u00e4nmu qazaqstanliq uy\u011furlar, bolupmu qerinda\u015f qazaq h\u00e4lqi must\u00e4qillikk\u00e4 eri\u015fk\u00e4ndin keyin, \u0161zini\u014b milliy \u00e4n\u00b0\u00e4nilirini riva\u0497landuru\u015f, m\u00e4\u015fr\u00e4p oh\u015fa\u015f milliy \u00e4n\u00b0\u00e4nini b\u00e4diiy \u00e4s\u00e4rl\u00e4rd\u00e4 o\u00e7uq \u00e4kis eti\u015f m\u00fcmkin\u00e7iligig\u00e4 eg\u00e4 boldi. \u04baazir uy\u011furlar zi\u00e7 oltiraqla\u015fqan turu\u015fluq \u0497aylarda \u0161t\u00fcvatqan nahiy\u00e4lik, \u015f\u00e4h\u00e4rlik v\u00e4 regionalliq m\u00e4\u015fr\u00e4pl\u00e4r, \u015fu \u0497\u00fcmlidin ya\u015flar m\u00e4\u015fr\u00e4pliri \u015funi\u014b yarqin ispatidur. Yark\u00e4nt \u2014 uy\u011furlar \u0161zlirini\u014b tarihiy v\u00e4tinidin Y\u00e4ttisu\u011fa k\u0161\u00e7\u00fcp \u00e7iqqan yoldiki birin\u00e7i ahaliliq punktlarni\u014b biri. \u015euni\u014b \u00fc\u00e7\u00fcnmu uy\u011fur h\u00e4lqini\u014b bay urpi-ad\u00e4tliri birin\u00e7i nov\u00e4tt\u00e4 Yark\u00e4nt t\u00e4v\u00e4sig\u00e4 kelip si\u014bg\u00e4n edi. Bu milliy \u00e4n\u00b0\u00e4nil\u00e4rni\u014b mo\u015fu \u0497aylarda k\u0161pir\u00e4k v\u00e4 \u00e4yn\u00e4n saqlan\u011fanli\u011fini \u015fu y\u00e4rdin k\u0161r\u00fc\u015fk\u00e4 bolidu. M\u00e4\u015fr\u00e4p uy\u011furlar zi\u00e7 oltiraqla\u015fqan Qazaqstanni\u014b ba\u015fqimu \u0497ayliri\u011fa qari\u011fanda yah\u015fi t\u00e4r\u00e4qqiy \u00e4tk\u00e4n. Bu y\u00e4n\u00e4 \u015fu \u00e7egarida\u015f \u011eul\u0497a \u015f\u00e4hirini\u014b t\u00e4siri bolu\u015fi ker\u00e4k. Yaz\u011fu\u00e7i M\u00e4s\u00fcm\u0497an Zulpiqarov \u0161zini\u014b m\u00e4\u015fr\u00e4p h\u00e4qqid\u00e4 t\u00e4tqiqatida (M.Zulpiqarov. \u00abUy\u011fur \u0161rp-ad\u00e4tliri\u00bb, Almuta, 2008) m\u00e4hsus Yark\u00e4nt m\u00e4\u015frivini t\u00e4psiliy yorutup beridu.<br>\u00c4yn\u00e4 \u015fu Yark\u00e4nt t\u00e4v\u00e4sid\u00e4 tu\u011fulup, \u0161zini\u014b p\u00fctk\u00fcl hayatini uy\u011furlarni\u014b t\u00e4rihiy v\u00e4tinid\u00e4 y\u00fcz b\u00e4rg\u00e4n i\u0497timaiy-s\u00e4yasiy \u0161zgiri\u015fl\u00e4r qaynimi\u011fa be\u011fi\u015fli\u011fan h\u00e4m \u015fularni b\u00e4diiy \u00e4d\u00e4biyatta real t\u00e4svirl\u00e4\u015f oh\u015fa\u015f mur\u00e4kk\u00e4p v\u00e4zipini \u0161z h\u0161ddisig\u00e4 al\u011fan \u00e4dip \u2014 Qazaqstan h\u00e4liq yaz\u011fu\u00e7isi Ziya S\u00e4m\u00e4didur. \u00c4dipni\u014b \u00abJillar siri\u00bb romanida (Z.S\u00e4m\u00e4diy. \u00abJillar siri\u00bb, Almuta, 1989) m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b bir \u00e7o\u014b m\u00e4d\u00e4niy t\u00e4\u015fkilatni\u014b duniya\u011fa keli\u015fig\u00e4 s\u00e4v\u00e4p bol\u011fanli\u011fi h\u00e4qqid\u00e4 eytil\u011fan.<br>Romanda hekay\u00e4 qilini\u015fi\u00e7\u00e4, bu m\u00e4\u015fr\u00e4pk\u00e4 \u015fu \u00e7a\u011flarda uy\u011furlar arisida m\u00e4\u015fhur bol\u011fan \u015f\u00e4hsl\u00e4r ji\u011fil\u011fan bolup, ular m\u00e4\u015fr\u00e4p qaidilirig\u00e4 dayim \u00e4m\u00e4l qil\u011fan. Ularni\u014b arisida m\u00e4rip\u00e4t\u00e7i v\u00e4 \u015fair M\u00e4r\u00fcp S\u00e4idiy, T\u00fcrkiyad\u00e4 oqu\u011fan h\u00e4m 20-jillarni\u014b be\u015fida \u00abD\u0161rnek\u00bb m\u00e4rip\u00e4t m\u00e4ktivi v\u00e4 t\u00e4\u015fkilatini\u014b asas\u00e7ilirini\u014b biri bol\u011fan Abdurahman \u00e4p\u00e4ndi, \u011fo\u0497ilar \u00e4vladi \u04baakimb\u00e4k \u011fo\u0497ini\u014b o\u011fli Qayumb\u00e4k, Nurtay bayv\u00e4\u00e7\u00e7\u00e4, m\u00e4rip\u00e4t\u00e7i Teyipha\u0497i Sabitov, ataqliq saz\u00e4ndil\u00e4r Rozi t\u00e4mb\u00fcr, \u04ba\u00fcs\u00e4yin t\u00e4mb\u00fcr, S\u00e4ydulla skripki\u00e7i, k\u0161rn\u00e4klik \u015f\u00e4hsl\u00e4r Qasim\u0497an Q\u00e4mbiri v\u00e4 Rehim\u0497an Sabiri v\u00e4 ba\u015fqilar bar. Bu oltiri\u015fta m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b t\u00e4rtip-qaidisig\u00e4 qattiq \u00e4m\u00e4l qili\u015f to\u011friliq agahlandurulidu. M\u00e4\u015fr\u00e4p qatna\u015f\u00e7iliri mundaq s\u0161zl\u00e4rni qilidu: \u00ab\u00c4d\u00e4p-\u00e4hlaqliq, qaid\u00e4-yosunluq jigitl\u00e4r m\u00e4\u015fr\u00e4p k\u0161rg\u00e4n balilar\u00bb, \u00abM\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4z\u00e4ldin k\u0161\u014b\u00fcl e\u00e7i\u015fla \u00e4m\u00e4s, yah\u015fi urpi-ad\u00e4t v\u00e4 qaid\u00e4-t\u00e4rtipni \u00fcgitidi\u011fan t\u00e4rbiyi\u00e7i s\u00fcpitid\u00e4 \u00e4n\u00b0\u00e4n\u00e4 bolup k\u00e4lm\u00e4kt\u00e4\u00bb. Buni\u014bdin \u015fundaq hulas\u00e4 \u00e7iqiri\u015fqa boliduki, uy\u011furlarni\u014b \u00e4n\u00b0\u00e4niviy m\u00e4\u015frivi \u00e7o\u014b bir m\u00e4d\u00e4niy t\u00e4\u015fkilatlarni\u014b m\u00e4ydan\u011fa keli\u015fig\u00e4 z\u00e4min bol\u011fan.<br>M\u00e4\u015fr\u00e4p qaidisi boyi\u00e7\u00e4 oltiri\u015fta ruhs\u00e4tsiz para\u014b qil\u011fanlar \u0497aza\u011fa t\u00e4rtili\u015fi ker\u00e4k edi. Amma \u00e4s\u00e4rd\u00e4 Nurtay bayv\u00e4\u00e7\u00e7\u00e4 v\u00e4 uni\u014b yeqin adimi Baq\u00e4m \u0161zara pi\u00e7irli\u015fip oltarsimu, ularni\u014b m\u00fc\u0497\u00e4zini yah\u015fi bilg\u00e4n m\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4hli oltiri\u015fni\u014b k\u00e4ypiyatini buzmasliq \u00fc\u00e7\u00fcn ularni t\u00e4rtipk\u00e4 \u00e7aqirmaydu. Bumu v\u00e4ziy\u00e4tk\u00e4 ba\u011fliq qollinilidi\u011fan \u00e7ar\u00e4 bolup hesaplinidu. M\u00e4zk\u00fcr m\u00e4\u015fr\u00e4pt\u00e4 \u00e4n\u00b0\u00e4n\u00e4 boyi\u00e7\u00e4 \u00e7aq\u00e7aqlar l\u00e4q\u00e4ml\u00e4rni k\u00e4\u014b paydilini\u015f bil\u00e4n riva\u0497linidu.<br>M\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b ikkin\u00e7i qismi m\u00e4\u0497lis teriqisid\u00e4 \u0161tidu, y\u00e4ni m\u00e4d\u00e4niy-maarip ye\u014biliqliri muhakim\u00e4 qilinip, bu \u0497\u00e4riyanda tala\u015f-tarti\u015flar, t\u00e4nqitl\u00e4r bolidu. Bu m\u00e4\u015fr\u00e4pt\u00e4 r\u00e4smiy \u0130li vilayitini\u014b m\u00e4d\u00e4niy-aqarti\u015f uyu\u015fmisi qurulup, uni\u014b r\u00e4hb\u00e4rliri v\u00e4 b\u0161l\u00fcm ba\u015fliqliri b\u00e4lg\u00fclinidu.<\/p>\n\n\n\n<p>II<br>Uy\u011furlarni\u014b Qazaqstandin sirt ba\u015fqimu M\u00e4rkiziy Aziya \u0497umhuriy\u00e4tlirid\u00e4 ya\u015fap, \u015f\u00e4kill\u00e4ng\u00e4n v\u00e4ziy\u00e4tni\u014b qiyinli\u011fi\u011fa qarimastin, \u0161z \u00e4n\u00b0\u00e4nilirini saqlap kelivatqanli\u011fi yah\u015fi m\u00e4lum. M\u00e4\u015fr\u00e4p oh\u015fa\u015f milliy \u00e4n\u00b0\u00e4nil\u00e4rni b\u00e4diiy \u00e4d\u00e4biyatta yorutu\u015f h\u00e4m \u0161z \u00e4s\u00e4rlirini n\u00e4\u015fir qili\u015f, tarqiti\u015f m\u00e4silisi bu \u0497umhuriy\u00e4tl\u00e4rd\u00e4, \u00e4lv\u00e4tt\u00e4, ba\u015fqi\u00e7\u00e4 \u015f\u00e4kill\u00e4ng\u00e4n. Y\u00e4ni Qazaqstandikid\u00e4k yah\u015fi \u015farait u m\u00e4mlik\u00e4tl\u00e4rd\u00e4 yoq d\u00e4p eytsaqmu bolidu. \u015euni\u014b \u00fc\u00e7\u00fcnmu \u0161zb\u00e4kstanliq uy\u011fur yaz\u011fu\u00e7iliri \u0161zlirini\u014b yaz\u011fu\u00e7iliq paaliyitini Qazaqstansiz t\u00e4s\u00e4vvur qilalmaydu. Mana \u015fularni\u014b biri \u00e4s\u00e4rliri asasiy \u0497\u00e4h\u00e4ttin Qazaqstanda n\u00e4\u015fir qilin\u011fan h\u00e4m keyinki jilliri Qazaqstanda istiqam\u00e4t qil\u011fan k\u0161rn\u00e4klik yaz\u011fu\u00e7i Y\u00e4hiya Tayirovni\u014b \u00abTar ko\u00e7idiki ay\u00bb kitavidin (Y.Tayirov. \u00abTar ko\u00e7idiki ay\u00bb, Almuta, 1989) orun al\u011fan \u00abTa\u011fdin ta\u015f k\u0161\u00e7s\u00e4\u00bb povestidiki vaqi\u00e4l\u00e4r uy\u011furlarni\u014b \u00e4n\u00b0\u00e4niviy m\u00e4\u015frivi asasida t\u00fcz\u00fclg\u00e4n.<br>M\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4slid\u00e4 dayim \u00e7o\u014blardin ya\u015flar\u011fa \u0161t\u00fcp k\u00e4lg\u00e4n. \u00c4s\u00e4rd\u00e4 mana \u015fu \u00e7o\u014blarni\u014b m\u00e4\u015frivig\u00e4 arila\u015fqan ya\u015flar \u0161z aldi\u011fa alahid\u00e4 m\u00e4\u015fr\u00e4p quru\u015fni m\u00e4hs\u00e4t qilidu. Bir top ya\u015flar yezidiki m\u0161tiv\u00e4rl\u00e4rni\u014b biri Muhpulni\u014b \u0161y i\u015fliri\u011fa yard\u00e4m beri\u015f m\u00e4hsitid\u00e4 ji\u011filidu v\u00e4 uni\u014bdin m\u00e4slih\u00e4t soraydu. Bovay ular\u011fa \u00absil\u00e4rni\u014b dadiliri\u014blarmu m\u00e4\u015fr\u00e4p k\u0161rg\u00e4n ad\u00e4ml\u00e4r, ular sil\u00e4rni\u014bmu bir m\u00e4\u015fr\u00e4p qurup, \u0161m j\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc\u014blarni b\u00e4k arzu qilidu\u00bb deg\u00e4n g\u00e4pni qilidu. Bovay ya\u015flar\u011fa d\u00e4stihan yeyip, \u00abmo\u015fu d\u00e4stihan m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b ba\u015flini\u015fi bolsun\u00bb, d\u00e4p duasini beridu. Bovay bir tal o\u011fli Zamandinni \u00e4yn\u00e4 \u015fu m\u00e4\u015fr\u00e4pk\u00e4 tap\u015fur\u011fanli\u011fi\u011fa intayin ho\u015fal bolidu. Uy\u011furlarda k\u00e4\u014b tari\u011fan \u00abBala\u014bni aldida m\u00e4kt\u00e4pk\u00e4, andin m\u00e4\u015fr\u00e4pk\u00e4 b\u00e4r\u00bb deg\u00e4n maqal mana mo\u015fu y\u00e4rdin kelip \u00e7iqqan.<br>Yaz\u011fu\u00e7i m\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4hli arisidiki \u0161zara para\u014blarni\u014b, s\u0161hb\u00e4tl\u00e4rni\u014b dayim uy\u011furni\u014b hu\u015f \u00e7aq\u00e7aqliri bil\u00e4n davam qilin\u011fanli\u011fini yo\u015furmaydu.<br>Ya\u015flar ata-boviliridin miras qal\u011fan m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b barliq qaidilirini saqla\u015fqa tiri\u015fip k\u00e4lg\u00e4n. Buni biz \u00e4s\u00e4rdin ro\u015f\u00e4n k\u0161rimiz. M\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b saz-n\u00e4\u011fm\u00e4 qismida uy\u011fur h\u00e4lqini\u014b sazliri, muqamliri, \u015foh ussulliri orunlinip, \u0161r\u00fcml\u00e4r qiziydu. M\u00e4\u015fr\u00e4pk\u00e4 ke\u00e7ikip qal\u011fan Abdulla he\u00e7kimdin sorimayla sirtta ya\u015flar arisida \u0497a\u014b\u0497al boluvatqanli\u011fi to\u011friliq h\u00e4v\u00e4rni y\u00e4tk\u00fczg\u00e4nd\u00e4, pa\u015f\u015fap g\u00fcl-tayi\u011fini urup, Abdullini t\u00e4rtipk\u00e4 \u00e7aqiridu. Bu y\u00e4rdin \u015funi k\u0161r\u00fc\u015fk\u00e4 boliduki, m\u00e4\u015fr\u00e4p boluvatqan p\u00e4ytt\u00e4, h\u00e4rqandaq p\u00e4vquladd\u00e4 \u00e4hval y\u00fcz b\u00e4rsimu, m\u00e4\u015fr\u00e4p qaidiliri buzulmasli\u011fi ker\u00e4k.<br>Uy\u011fur h\u00e4lqini\u014b milliy oyunliri m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b asasini qur\u011fu\u00e7i amillarni\u014b biri bol\u011fan. Buni biz povest&#8217;ta t\u00e4svirl\u00e4ng\u00e4n \u00abHu\u015f k\u00e4tti\u00bb, \u00abG\u00fcl \u00e7ay\u00bb oyunliri misalida k\u0161r\u00e4l\u00e4ymiz. \u00abHu\u015f k\u00e4tti\u00bb oyunida uni ba\u015flap b\u00e4rg\u00fc\u00e7i sol qoli bil\u00e4n k\u0161ksini tutup, o\u014b qoli bil\u00e4n piyalini \u0161zi talli\u011fan ki\u015fig\u00e4 uzitip, beyit eytidu. Tap\u015furup al\u011fu\u00e7i bolsa, uni\u014b\u011fa beyit bil\u00e4n \u0497avap beri\u015fi \u015f\u00e4rt. Bu oyunni\u014b ahiri \u00e7atma \u00e7aq\u00e7aqlar\u011fa uli\u015fip ketidu. \u015euni\u014bdin keyin pa\u015f\u015fap b\u00e4gdin d\u00e4stihanni ji\u011fip, \u00abG\u00fcl \u00e7ay\u00bb oyunini ba\u015fla\u015fqa ruhs\u00e4t alidu. \u015euni\u014b bil\u00e4n K\u0161l begi d\u00e4stihanni ji\u011fidu. Qaid\u00e4 boyi\u00e7\u00e4 bu oyun mabaynida kim-kimg\u00e4 \u00abg\u00fcl \u00e7ay\u00bb tutti, \u00abg\u00fcl \u00e7ayni\u00bb qobul qil\u011fan ki\u015fi uni kimg\u00e4 uzatti, \u00abg\u00fcl \u00e7ay\u00bb sunul\u011fanda nah\u015fa eytildimu, beyit oquldimu yaki bir\u00e4r qiziq\u00e7iliq k\u0161rsitildimu, \u00abg\u00fcl \u00e7ay\u00bb izi\u011fa qaytqanda, \u0161z egisini tepip kelivatamdu, h\u0161rm\u00e4tk\u00e4 layiq \u0497avap qayturuldimu \u2013 mo\u015funi\u014b h\u00e4mmisi d\u00e4pt\u00e4rg\u00e4 yezilip, nazar\u00e4t qilinip turu\u015fi ha\u0497\u00e4t. M\u00e4zk\u00fcr qaidil\u00e4rni buz\u011fu\u00e7ilar \u0497azalan\u011fan. M\u00e4sil\u00e4n, \u00e4g\u00e4r kimki piyalini\u014b qiridiki g\u00fcl b\u00e4rgini t\u0161ks\u00e4 bir \u0497\u00e4riman, \u00abg\u00fcl \u00e7ay\u00bb egisig\u00e4 qaytmisa, eytqan nah\u015fa beyitliri t\u00e4l\u00e4p d\u00e4ri\u0497isid\u00e4 bolmisa ikki \u0497\u00e4riman, \u00abg\u00fcl \u00e7ayni\u00bb egisig\u00e4 qayturmaq bol\u011fan ki\u015fi nah\u015fa, beyit orni\u011fa bir\u00e4r qiziq\u00e7iliq k\u0161rsitim\u00e4n d\u00e4p m\u00e4hsitig\u00e4 yet\u00e4lmis\u00e4, \u00fc\u00e7 \u0497\u00e4riman beri\u015fi ker\u00e4k. Bu h\u00e4qt\u00e4 \u00e4s\u00e4rd\u00e4 t\u00e4psiliy eytil\u011fan.<br>M\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b nov\u00e4ttiki \u00abdava-d\u00e4st\u00fcr\u00bb qismida m\u00e4\u015fr\u00e4p qaidisini buz\u011fu\u00e7ilar \u0497azalinidu. M\u00e4sil\u00e4n, \u00abhu\u015f k\u00e4ttini\u00bb \u0161z vaqtida qayturmi\u011fan Gayit \u00abhu\u015f k\u00e4ttini\u00bb qayturu\u015fni\u014b orni\u011fa \u00abD\u00e4stihan \u00fcstidiki \u0497\u00e4\u014b\u00bb namliq hekay\u00e4tni s\u0161zl\u00e4p beri\u015f \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00e4gdin ruhs\u00e4t sori\u011fan. B\u00e4g bu hekay\u00e4tni qiziqarliq, duduqlimay eytip beri\u015f t\u00e4livini qoyidu, undaq bolmi\u011fan t\u00e4\u011fdird\u00e4 bir m\u00e4\u015fr\u00e4p q\u00e4rizdar bolidi\u011fanli\u011fi agahlandurulidu. Lekin Gayit hekay\u00e4tni m\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4hlini\u014b k\u0161\u014bli su i\u00e7kid\u00e4k eytip beridu v\u00e4 k\u0161p\u00e7ilikni\u014b alqi\u015fi\u011fa sazav\u00e4r bolidu. Nov\u00e4ttiki \u0497azalan\u011fu\u00e7i \u2013 m\u00e4\u015fr\u00e4pk\u00e4 k\u00e4\u00e7 kelip qal\u011fan Arislan\u011fa jigirm\u00e4 b\u00e4\u015f t\u0161g\u00e4 (qo\u011fun-tavuz), 250 qoy (alma-n\u00e4\u015fp\u00fct) \u0497\u00e4riman t\u0161l\u00e4\u015f \u0497azasi berilidu. Mabada mallar \u0497\u00fcd\u00e4\u014b bolup qalsa, egisig\u00e4 qayturup beri\u015f v\u00e4zipisi k\u0161lbegimg\u00e4 tap\u015furulidu. M\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b y\u00e4n\u00e4 bir qaidisi mana mo\u015fu y\u00e4rd\u00e4 ayan bolidu, y\u00e4ni Arislanni\u014b abroy-ati\u011fini\u014b juqurili\u011fini yah\u015fi bilg\u00e4n m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b bir qatar \u00e4zaliri uni\u014b\u011fa j\u00fckl\u00e4ng\u00e4n mallarni\u014b bir qismini \u0161z h\u0161ddisig\u00e4 eli\u015f \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00e4gdin ruhs\u00e4t sori\u011fan. M\u00e4sil\u00e4n, \u011eopur b\u00e4\u015f t\u0161g\u00e4 v\u00e4 70 qoyni \u0161zig\u00e4 alidu. B\u00e4g buni\u014b\u011fa maqul bolidu.<br>\u00abDava-d\u00e4st\u00fcr\u00bb ayaqli\u015fip, \u00e7o\u014b istirah\u00e4ttin keyin manta k\u00e4lt\u00fcr\u00fclidu. Tamaqtin keyin m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b qaidisi boyi\u00e7\u00e4 e\u015fip qal\u011fan qoylar (alma-n\u00e4\u015fp\u00fct) m\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4hlig\u00e4 tarqitip berilidu. Buni\u014bdin keyin qaid\u00e4 boyi\u00e7\u00e4 t\u00fcg\u00fcn k\u00e4lt\u00fcr\u00fcl\u00fcp, uni\u014b\u011fa kim eg\u00e4 \u00e7iqsa, \u015fu nov\u00e4ttiki m\u00e4\u015fr\u00e4pni beri\u015f hoquqi\u011fa eg\u00e4 bolidu.<br>Bu m\u00e4\u015fr\u00e4p bir p\u00fct\u00fcn yezini \u0161z i\u00e7ig\u00e4 al\u011fanliqtin, ya\u015flar \u015fu yezini\u014b h\u00e4mm\u00e4 tirik\u00e7iligig\u00e4 arili\u015fip, yah\u015fi, sovapliq i\u015flarni \u00e4m\u00e4lg\u00e4 a\u015furidu. M\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4hli \u015fundaqla \u00e4hlaq qaidililirini buz\u011fanli\u011fi \u00fc\u00e7\u00fcnmu p\u00fctk\u00fcl m\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4zalirini qattiq \u0497azala\u015f hoquqi\u011fa egidur.<br>Hulasil\u00e4p k\u00e4lg\u00e4nd\u00e4, yaz\u011fu\u00e7i Y.Tayirovni\u014b \u00abTa\u011fdin ta\u015f k\u0161\u00e7s\u00e4\u00bb povesti \u2014 uy\u011fur m\u00e4\u015frivini t\u00e4psiliy v\u00e4 qiziqarliq t\u00e4svirlig\u00e4n birdin-bir b\u00e4diiy \u00e4s\u00e4rdur. Buni\u014bdin \u00e4s\u00e4r mu\u00e4llipini\u014b uy\u011furlarni\u014b milliy urpi-ad\u00e4tlirini yah\u015fi \u00fcg\u00e4ng\u00e4nligini v\u00e4 \u0161zini\u014bmu \u00e4m\u00e4liyatta m\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4hlini\u014b bir \u00e4zasi s\u00fcpitid\u00e4 buni yah\u015fi \u00e7\u00fc\u015f\u00e4ng\u00e4nligini bili\u015fk\u00e4 bolidu.<br>Uy\u011fur milliy m\u00e4\u015frivini\u014b Qazaqstanda k\u0161pin\u00e7\u00e4 \u00e4rl\u00e4rni\u014b qatni\u015fi\u015fi bil\u00e4n \u0161t\u00fcvatqanli\u011fi, \u00e4lv\u00e4tt\u00e4, tala\u015fsiz. Buni\u014b\u011fa bu y\u00e4rd\u00e4 uyu\u015fturuluvatqan m\u00e4\u015fr\u00e4pl\u00e4r d\u00e4lil bolalaydu. \u00d6tm\u00fc\u015ftin m\u00e4lum bolu\u015fi\u00e7\u00e4, m\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4r-ayallarni\u014b qatni\u015fi\u015fi bil\u00e4nmu \u0161tk\u00e4n. Buni \u0161zb\u00e4kstanliq yaz\u011fu\u00e7i Sultan \u0496amalni\u014b \u00abT\u00e4\u014b\u015f\u00e4lmig\u00e4n al\u00e4m\u00bb namliq romanidin (S.\u0496amal \u00abT\u00e4\u014b\u015f\u00e4lmig\u00e4n al\u00e4m\u00bb, Almuta, 2014) k\u0161r\u00fc\u015fk\u00e4 bolidu. \u00c4s\u00e4rd\u00e4 t\u00e4svirl\u00e4ng\u00e4n vaqi\u00e4l\u00e4r Qazaqstanni\u014b Yark\u00e4nt t\u00e4v\u00e4sid\u00e4 y\u00fcz beridu. Yaz\u011fu\u00e7i mo\u015fu t\u00e4v\u00e4d\u00e4 tu\u011fulup, \u0161sk\u00e4nliktin bu y\u00e4rni\u014b jutini, h\u00e4liqni\u014b mu\u014b-zarini yah\u015fi bilidu.<br>\u00abT\u00e4\u014b\u015f\u00e4lmig\u00e4n al\u00e4m\u00bb \u00e4s\u00e4rid\u00e4 \u00e4kis etilg\u00e4n m\u00e4\u015fr\u00e4p k\u0161r\u00fcn\u00fc\u015fi m\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4hli v\u00e4 uni ba\u015fqur\u011fu\u00e7i b\u00e4g, qazib\u00e4g, pa\u015f\u015fap v\u00e4 k\u0161lbegini\u014b toluq qatni\u015fi\u015fi bil\u00e4n t\u00e4svirl\u00e4ng\u00e4n. Bu m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b juqurida k\u0161rsitilg\u00e4n m\u00e4\u015fr\u00e4pl\u00e4rdin alahidiligi, u \u00e4r-ayalni\u014b i\u015ftrak qili\u015fida \u0161tidu. \u015euni\u014b \u00fc\u00e7\u00fcn uni\u014b \u00e4zaliri m\u00e4\u015fr\u00e4pk\u00e4 \u00abOttuz o\u011ful, toqquz qiz\u00bb d\u00e4p mura\u0497i\u00e4t qili\u015fidu. Y\u00e4n\u00e4 bir \u0161zgi\u00e7iligi, m\u00e4\u015fr\u00e4pt\u00e4 i\u00e7imlikl\u00e4rdin haraq, mus\u00e4ll\u00e4s v\u00e4 qimiz qoyulsimu, amma m\u00e4\u015fr\u00e4p qatna\u015fqu\u00e7ilirini\u014b bu \u0497\u00e4h\u00e4tt\u00e4 \u00e7\u00e4ktin e\u015fip k\u00e4tm\u00e4sligi qattiq nazar\u00e4t qilinidu. M\u00e4\u015fr\u00e4p \u0161zini\u014b b\u00e4\u015f jilli\u011fini atap \u0161tidu. M\u00e4\u015fr\u00e4p bir yeza dairisid\u00e4 uyu\u015fturulup, uni\u014b \u00e4zaliri mu\u00e4lliml\u00e4rdin, dehanlardin v\u00e4 ba\u015fqimu k\u00e4sip egiliridin t\u00e4rkip tapidu. M\u00e4\u015fr\u00e4p begi sahiphanni\u014b, y\u00e4ni M\u00e4rdanni\u014b \u00absport mahiri\u00bb, Rizvang\u00fclni\u014b bolsa, ataqliq k\u0161m\u00fcqonaq \u0161st\u00fcrg\u00fc\u00e7i dehan ek\u00e4nligini, bu ailini\u014b abroy-ataqliq ail\u00e4 ek\u00e4nligini t\u00e4kitl\u00e4ydu. Yaz\u011fu\u00e7i m\u00e4\u015fr\u00e4pk\u00e4 t\u00e4yyarlan\u011fan tamaq v\u00e4 s\u00e4yl\u00e4rni\u014b t\u00fcrlirini t\u00e4psiliy eytip ketidu. Mundaq alahidilik, m\u00e4sil\u00e4n, juqurida qaral\u011fan \u00e4s\u00e4rl\u00e4rd\u00e4 bayqalmaydu. Romanni\u014b y\u00e4n\u00e4 bir alahidiligi \u015funi\u014bdin ibar\u00e4tki, m\u00e4\u015fr\u00e4p Ta\u015fk\u00e4nttin k\u00e4lg\u00e4n jigit Muratni\u014b n\u00e4z\u00e4ri astida \u0161tidu. U mundaq \u015f\u00e4kildiki m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b p\u00e4q\u00e4t qedimiy tarihqa v\u00e4 bay m\u00e4d\u00e4niy\u00e4tk\u00e4 eg\u00e4 uy\u011furlar\u011fila has ek\u00e4nligini alahid\u00e4 t\u00e4kitl\u00e4ydu. M\u00e4\u015fr\u00e4p uni\u014b qaidilirig\u00e4 qattiq riay\u00e4 qili\u015f, l\u00e4q\u00e4ml\u00e4rni, \u00e7aq\u00e7aqlarni, nah\u015fa-ussul v\u00e4 sazlarni, muqamlarni, maqal-t\u00e4msill\u00e4rni qollini\u015f bil\u00e4n t\u00e4psiliy yorutul\u011fan. \u00c4s\u00e4r mu\u00e4llipi bolupmu \u00e4r ki\u015fil\u00e4r ussulini\u014b n\u00e4q\u00e4d\u00e4r \u015foh v\u00e4 nazuk, n\u00e4q\u00e4d\u00e4r \u00e4vri\u015fim v\u00e4 yeqimliq ek\u00e4nligini k\u0161rsitidu. M\u00e4\u015fr\u00e4pt\u00e4 saz n\u00e4\u011fm\u00e4 v\u00e4 ussullar orunlan\u011fandin keyin, qiz-jigitl\u00e4r v\u00e4t\u00e4n, h\u00e4liq, tu\u011ful\u011fan jut, dostluq, muh\u00e4bb\u00e4t to\u011frisida \u015feirlirini beyit misalida arqa-arqidin eytidu. Bu \u0497\u00e4h\u00e4tt\u00e4 ular m\u00e4\u015fr\u00e4p mehmini Muratnimu untumay, uni\u014b\u011fa alahid\u00e4 h\u0161rm\u00e4t bild\u00fcridu. M\u00e4\u015fr\u00e4pt\u00e4 \u00abHu\u015f k\u00e4tti\u00bb, \u00abG\u00fcl \u00e7ay\u00bb oyunlirimu k\u0161rsitilg\u00e4n. M\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4zaliri \u015feir v\u00e4 beyit oqu\u015f, l\u00e4tip\u00e4 eyti\u015f, nah\u015fa eyti\u015f v\u00e4 ussul oyna\u015f, \u00e4g\u00e4r ular qolidin k\u00e4lmis\u00e4, hayvanlarni dora\u015f hoquqi\u011fa eg\u00e4 edi. Ayal ki\u015fil\u00e4r hayavanlarni dorimay, k\u0161pin\u00e7\u00e4 ba\u015fqa h\u00fcn\u00e4rlirini namayi\u015f qilalatti. Amma h\u00e4rbir qaidini buz\u011fu\u00e7i Pa\u015f\u015fap t\u00e4ripidin n\u00e4z\u00e4rg\u00e4 elinip turdi. \u00abDava-d\u00e4st\u00fcr\u00bb qismida undaqlar \u0497azalinidu. M\u00e4sil\u00e4n, \u00abG\u00fcl \u00e7ay\u00bb oyunida Tayir p\u00e4tmustin bir tal almini \u00e7\u00fc\u015firip qoy\u011fanli\u011fi \u00fc\u00e7\u00fcn \u015feir eytip \u0497azasini \u0161t\u00e4ydu. \u015eikay\u00e4t qili\u015f hoquqi\u011fa, \u00e4lv\u00e4tt\u00e4, m\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4hlini\u014b barli\u011fi eg\u00e4. \u015eularni\u014b biri Ay\u015fig\u00fcl orunsiz, ki\u015fi r\u00e4n\u0497igid\u00e4k \u00e7aq\u00e7aqliri \u00fc\u00e7\u00fcn K\u00e4rimni\u014b \u00fcstidin \u015fikay\u00e4t qilidu. K\u00e4rim \u0161z gunasini boyni\u011fa alsimu, u keyinki ikki m\u00e4\u015fr\u00e4p davamida \u00aba\u011fzi\u011fa qulup seli\u015f\u00bb \u0497azasi\u011fa h\u0161k\u00fcm qilinidu. Amma yeqinliridin bol\u011fan S\u00e4dim B\u00e4gdin uni k\u00e4\u00e7\u00fcr\u00fc\u015fni, mundaq i\u015flarni\u014b qaytlanmasli\u011fida uni\u014b \u00fc\u00e7\u00fcn kapal\u00e4t beridi\u011fanli\u011fini bild\u00fcridu. Qazib\u00e4g \u0161z razili\u011fini beridu.<br>M\u00e4zk\u00fcr m\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4hli p\u00e4q\u00e4t oyun-tama\u015f\u00e4 bil\u00e4nla \u00e7\u00e4kl\u00e4nm\u00e4y, ba\u015fqimu i\u015flarni elip baridu. M\u00e4sil\u00e4n, yezini avatla\u015fturu\u015f, m\u00e4d\u00e4niy\u00e4tni y\u00fcks\u00e4ld\u00fcr\u00fc\u015f, milliy \u00e4n\u00b0\u00e4nil\u00e4rni saqla\u015f, jutda\u015flarni\u014b halidin h\u00e4v\u00e4rdar bolu\u015f, z\u0161r\u00fcr bolsa yard\u00e4m k\u0161rsiti\u015f, toy-t\u0161k\u00fcn v\u00e4 n\u00e4zir-\u00e7iraqlarda ba\u015f qo\u015fu\u015f v\u00e4 ba\u015fqilar.<br>Romandiki y\u00e4n\u00e4 bir ye\u014biliq \u2013 mu\u00e4llip m\u00e4\u015fr\u00e4p tarihi\u011fa tohtilip ketidu. U m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b \u00e4z\u00e4ldinla p\u00e4q\u00e4t uy\u011furlar\u011fila has must\u00e4qil s\u00e4n\u00b0\u00e4t \u015f\u00e4kli bolup k\u00e4lg\u00e4nligini t\u00e4kitl\u00e4ydu.<br>Y\u00e4hiya Tayirov v\u00e4 Sultan \u0496amalni\u014b \u00e4s\u00e4rlirid\u00e4 t\u00e4svirl\u00e4ng\u00e4n m\u00e4\u015fr\u00e4p k\u0161r\u00fcn\u00fc\u015fliri h\u00e4r ikki yaz\u011fu\u00e7ini\u014b talanti v\u00e4 til bayli\u011fini\u014b juquri d\u00e4ri\u0497id\u00e4 bol\u011fanli\u011fi bil\u00e4n ba\u015fqilardin p\u00e4riqlinidu. Yaz\u011fu\u00e7ilarni\u014b m\u00e4\u015fr\u00e4pk\u00e4 qatna\u015fqan \u00e4s\u00e4r q\u00e4hrimanlirini\u014b tilini \u00e4yn\u00e4n y\u00e4tk\u00fcz\u00fc\u015fk\u00e4, uni\u014b n\u00e4q\u00e4d\u00e4r bay v\u00e4 hilmu-hil ek\u00e4nligini k\u0161rsiti\u015fk\u00e4 tiri\u015fqan.<br>Til m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b asasiy amilidur, \u00e7\u00fcnki til arqiliqla yaz\u011fu\u00e7i m\u00e4\u015fr\u00e4pni\u014b p\u00fctk\u00fcl sirlirini, mahiyitini y\u00e4tk\u00fcz\u00e4l\u00e4ydu. \u015euni\u014b \u00fc\u00e7\u00fcn ana tilini bilm\u00e4y turup, ana tilni\u014b arqisida uy\u011fur h\u00e4lqini\u014b p\u00fctk\u00fcl m\u00e4niviy bayli\u011fini, y\u00e4ni uni\u014b e\u011fiz v\u00e4 yazma n\u00e4munilirini bilm\u00e4y turup, b\u00fcg\u00fcnki k\u00fcnd\u00e4 ata-bovilirimiz ba\u015flap b\u00e4rg\u00e4n m\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4n\u00b0\u00e4nisini toluq saqlap qeli\u015f \u00e4sla m\u00fcmkin \u00e4m\u00e4s.<\/p>\n\n\n\n<p>Menbe: <strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">Uyghur Awazi, Kazakhstan<\/span><\/strong><br><a href=\"http:\/\/uyguravazi.kazgazeta.kz\/?p=43353\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">http:\/\/uyguravazi.kazgazeta.kz\/?p=43353<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>R\u00e4hm\u00e4t\u0497an Y\u00dcS\u00dcPOVfilologiya p\u00e4nlirini\u014b namziti. IUy\u011furlarni\u014b milliy \u00e4n\u00b0\u00e4nilirini\u014b biri \u2014 m\u00e4\u015fr\u00e4p Ottura Aziya uy\u011fur \u00e4d\u00e4biyatida, bolupmu \u0161tk\u00e4n \u00e4sirni\u014b t\u0161rtin\u00e7i \u00e7arigidin tartip \u0161z ipadisini tepi\u015fqa ba\u015fli\u011fan edi. Bu d\u00e4vird\u00e4 ke\u014b\u00e4\u015f sotsialistik t\u00fcz\u00fcmid\u00e4 qayta-quru\u015f s\u00e4yasiti ba\u015flinip, yaz\u011fu\u00e7ilarni\u014b i\u0497adida biraz \u00e4rkinlikl\u00e4r p\u00e4yda boldi. \u015euni\u014b n\u00e4ti\u0497isid\u00e4 \u015fundaqla h\u00e4liql\u00e4r \u0161zlirini\u014b milliy tarihini tikl\u00e4\u015f, urpi-ad\u00e4tlirini riva\u0497landuru\u015f imkaniyitig\u00e4 eg\u00e4 boldi. M\u00e4\u015fr\u00e4p \u00e4n\u00b0\u00e4nisi k\u0161pin\u00e7\u00e4 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[34,35],"tags":[39,38],"class_list":["post-248","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tetqiqat-maqaliliri","category-35","tag-rahmatan-yusupov","tag-uygur-masrivi-badiiy-adabiyatta"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/www.meshrep.uk\/uy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/248","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/www.meshrep.uk\/uy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/www.meshrep.uk\/uy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.meshrep.uk\/uy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.meshrep.uk\/uy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=248"}],"version-history":[{"count":3,"href":"http:\/\/www.meshrep.uk\/uy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/248\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":252,"href":"http:\/\/www.meshrep.uk\/uy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/248\/revisions\/252"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.meshrep.uk\/uy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/251"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/www.meshrep.uk\/uy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=248"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.meshrep.uk\/uy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=248"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.meshrep.uk\/uy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=248"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}